بر اينكه مراد از عفو و مغفرت و رحمت ، امورى است مربوط به گناهان بندگان از جهت خطا و نسيان و امثال آن ، و از اين معنا روشن مىشود كه مراد از اين مغفرت كه در اينجا درخواست شده ، غير مغفرت در جمله : * ( « غُفْرانَكَ رَبَّنا » ) * است ، مغفرت در آنجا مغفرت مطلقه در مقابل اجابت مطلقه است ، كه بيانش گذشت ، ولى اين مغفرت ، مغفرت خاصه است ، در مقابل گناه ناشى از فراموشى و خطا ، پس سؤال مغفرت در آيه شريفه تكرار نشده است . در اين چهار دعا ، لفظ « رب » چهار بار تكرار شده ، تا از راه اشاره به صفت عبوديت خود ، صفت رحمت خداى تعالى را برانگيزاند ، چون نام ربوبيت بردن ، صفت عبوديت و مذلت بندگى را به ياد مىآورد . * ( « أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ » ) * اين جمله جمله اى است جديد و دعائى است مستقل و كلمه « مولى » به معناى ناصر و يارى كننده است ، و ليكن نه هر ناصر بلكه ناصرى كه تمامى امور منصور به عهده او است چون كلمه « مولى » از ماده ولايت است كه به معناى عهده دارى و تصدى امر است ، و از آنجا كه خدا ولى مؤمنين است پس مولايشان نيز هست ، و آنان را در آنچه كه محتاج به يارى وى باشند يارى مىكند هم چنان كه فرمود : « وَاللَّه وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ » « 1 » و نيز فرموده : « ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه مَوْلَى الَّذِينَ ، آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ » « 2 » يعنى اين به آن جهت است كه خدا مولاى كسانى است كه ايمان آورده‌اند ، و كسانى كه كفر ورزند مولا و ياورى ندارند . و از اين دعاى مؤمنين بر مىآيد كه بعد از گفتن * ( « سَمِعْنا وَأَطَعْنا » ) * و پذيرفتن اصل دين ، هيچ همى به جز اقامه دين و نشر آن ، و جهاد در راه اعلاى آن و بلند كردن آوازه كلمه حق ، و به دست آوردن اتفاق كلمه همه امتها بر مساله دين ، ندارند ، هم چنان كه همين معنا از آيه زير استفاده مىشود كه مىفرمايد : « قُلْ هذِه سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّه عَلى بَصِيرَةٍ ، أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي ، وَسُبْحانَ اللَّه ، وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ » . « 3 » پس دعوت به سوى توحيد ، راه دين است ، راهى كه البته جهاد و قتال و امر به معروف و نهى از منكر و ساير اقسام دعوت و انذار ، همه از مصاديق آن هستند ، براى اينكه هدف از همه

--> ( 1 ) سوره آل عمران آيه 68 ( 2 ) سوره محمد آيه 11 ( 3 ) بگو اين روش و دين من است ، من و همه آنها كه پيرويم كردند با بصيرت به سوى خدا دعوت مىكنم منزه است خدا و من از مشركين نيستم . « سوره يوسف آيه 108 »